| Maastricht
wordt wakker in zilver licht. De lente gloeit op oude stadsmuren, tegen gevels,
op balkons waar huisvrouwen de lakens kloppen. Bij restaurants met deftige namen
als De Gijsbrecht en Ie Beaumont staan de terrasstoelen opgestapeld, glinsterend
van morgendauw. Terwijl de zondagsnevels opdampen, slingeren de eerste groepjes
wielrenners kleurig door het mergelland. Na de koffie volgen andere fietsers:
Hollanders op bloesemtocht.
BAKKESEN
Nergens is de witroze voorjaarspracht zo feeëriek als rond de Limburgse beekdalen.
Tienduizenden dagjespelgrims komen als bijen op de bloesemgeur af. Voor wie slecht
ter been is of verstokt benzinesnuiver, zijn autoroutes uitgezet. Buitentypes
kunnen kiezen uit de fiets of de benenwagen. Toch had het weinig gescheeld of
Limburg had de glans uit haar landschap gepoetst. Oorzaak: de bijna-teloorgang
van de hoogstambongerd.
Al in de middeleeuwen hadden kloosters en kastelen een eigen fruittuin achter
de muren. Van de oogst maakte men sap en natuurlijk vulling voor de traditionele
kermisvlaai, gebakken in kleine bakhuizen (bakkesen) op de boeren hofsteden. Minstens
honderd rassen appels, peren en kersen telde de streek.
Het hoogtepunt kwam na de oorlog. Onder meer als gevolg van de groeiende gezond-consumptie
in het Roergebied, verdubbelde het Limburgse areaal fruitteelt 'op hoogstam'.
In 1950 besloegen de hoogstamgalerijen circa 15.000 hectaren. Elk dorp werd omgeven
door een geurige gordel. Onder de bomen maaide de veestapel het gras. Zangvogeltjes
nestelden in de meidoornhagen. De vlaai kon niet op. Maar in 1989 was het oppervlak
eerbiedwaardige bongerds tot slechts 1.900 hectare teruggesnoeid.
Wat bleek? Europa had de hoogstam in- en neergehaald. Concurrentie met Italië
en Frankrijk en het toenmalige EEG-landbouw-beleid dwongen Nederland tot bulkproductie.
De onhandige hoogstam, die veel plaats innam en waar je je bij het plukken met
een ladder in moest wurmen, was eensklaps deernis-wekkend inefficiënt. 'Het
Rijk en de EEG verstrekten rooipremies aan boeren die overgingen op vee of laagstamteelt',
vertelt Gert van Elk van de Stichting Instandhouding Kleine Landschapselementen
in Limburg (IKL). Ook wegenaanleg, nieuwbouwwijken en industrieterreinen eisten
zware tol. Talloze oude rassen - elk omgeven met verhalen en culinaire tradities
- verdwenen uit de roulatie. De fruitige biodiversiteit kwam in het gedrang.
De intensief bewerkte en bespoten laag-stamplantages waren bovendien geen aanwinst
voor het milieu en de natuur. Ga twee uur in een hoogstamboomweide zitten en kijk.
Rond de pinksterbloemen en de heg dwarrelen vlinders als oranjetipje en landkaartje,
die lange tijd zeldzaam waren in Nederland. Tussen de wortels wemelt het van holletjes.
Daar wonen, naast gewone veldmuizen, bosspitsmuizen en zuidelijke klanten als
de hazelmuis. Wezels, hermelijnen en boommarters zoeken op hun beurt zulke prooiparadijzen
op. Evenals trouwens de steenuil, die tot onze bedreigde vogelsoorten hoort. Steenuilen
nestelen graag in oude, holle fruitbomen, niet zelden in gezelschap van diverse
vleermuissoorten. De bejaarde stammen zelf vormen een voedingsbodem voor korstmossen,
die elders door luchtvervuiling zijn weggepest.
De schaarse kramsvogel blijkt in Limburg eveneens vaak op hoogstam te huizen.
Minder populair zijn de spreeuwenzwermen: 'spreeuwenheuen' is voor elke fruitteler
een jaarlijks terugkerende vloek. 'Ook hier zijn we niet blij mee', bekent Gerd
Prints naast het zoveelste gat in de berm. 'Hier zitten woelratten en die knagen
de boomwortels kapot.' Frints is, behalve een oude rot in het telersvak, ook hoogstamgids.
Elk voorjaar verzorgen natuurgidsen drukbezochte bloesemwandelingen. Achter Eckelrade
ruiken we aan peren-, kersen-, pruimen- en vooral veel appelbloesems. Kleurrijke
appelnamen als Grijze rabouw, Gronsvelder Klumpke, Ossenkop en Oude wijven rollen
over Frints lippen. Kersen als Luiker loenen en Puttersdikke mogen er ook wezen,
maar wie kent ze nog? De Reine Claudepruim schijnt al door de Romeinen te zijn
meegebracht.
Frints vertelt over de ' weekeinders', hele families die in het plukseizoen naar
de bongerds kwamen om elkaar bij de oogst te helpen. Geroutineerd demonstreert
hij de principes van het enten, en van het neerbinden van takken in gunstige groeivorm.
Soms komt hij in streektaal een kennis tegen. Verdwaald tussen de daarbij rondfladderende
half Duits-Vlaamse klanken kijken wij nit-wits elkaar verlegen aan.
DSM-PRUIMEN
Frints' les-uitjes passen in een vasthoudende campagne die de hoogstam voor Limburg
moet veiligstellen. Het initiatief kwam eind jaren tachtig van de IKL. Veel Limburgers
ging de verschraling van hun jeugdlandschap aan het hart. Om de genetische schatkamer
van |
de
oude hoogstamteelt te behouden, bedacht de IKL een tweesporenstrategie. Enerzijds
moesten oude, verwaarloosde boomgaarden worden opgeknapt, anderzijds diende er
nieuwe, goed beheerde aanplant te komen. Het reddingsplan sloeg aan. Honderden
vrijwilligers doen inmiddels elk jaar het veldwerk. Ze onderhouden bestaande bongerds
en leggen nieuwe aan. De provincie tastte in de buidel voor gereedschap, aankoop
van bomen en voorlichtingsmateriaal. Ook Limburgse bedrijven als de Brand bierbrouwerij,
chemieconcern DSM en de grote regionale dagbladen lieten zich in de oofthausse
meevoeren. Aan originaliteit geen gebrek bij de IKL. Aanknopend bij het bestaande
bloe-semtoerisme kwamen er gidsjes met speciale hoogstamroutes. Beroeps- en amateurtelers
spijkeren op cursussen hun hoogstamkennis bij. Iedereen mag fruitbomen adopteren.
Veel commerciële toekomst ziet niemand voor de hoogstam weggelegd.
Van oudsher was het al een kwestie van huisteelt. De grote verscheidenheid betekende
per ras een beperkte oogst. Voor de groothandel zijn alleen seizoenspecialiteiten
als kersen interessant. Bij appels en peren heeft een handvol frissappige standaardrassen
de markt gemonopoliseerd. Toch blikt IKL-voorlichter Van Elk terug op een fraai
succes. In zeven jaar tijd zijn elfhonderd vervallen boomgaarden opgeknapt. Ruim
duizend mensen hebben cursussen gevolgd en in totaal zijn 12.200 jonge hoogstambomen
aangeplant: 'Honderdtwintig voetbalvelden vol.' Tientallen gemeenten betalen tegenwoordig
onderhouds-premies aan hoogstameigenaren. De bijna vergeten sterappel ligt weer
in de schappen.
En: de Limburgse campagne kreeg een landelijk vervolg. 'Houd de Bongerds Hoog'
heet die actie. Aangezien de hoogstam ook elders voortijdig aan de zaag ten prooi
valt, lanceerde Landschapsbeheer Nederland (het samenwerkingsverband van alle
provinciale Stichtingen voor Landschapsbeheer) in 1995 een nationaal tweejarig
reddingsoffensief. Publiciteit, vakcursussen en open dagen moesten het publiek
opschudden. Overal namen vrijwilligers de snoeizaag ter hand. Niet alleen hoopten
de hoogstamliefhebbers bestaande gaarden te redden, ze wilden ook hobbyboeren
en tuineigenaren, net als vroeger, tot thuisfruit bekeren. 'De respons was boven
verwachting', meldt projectmedewerker Sjaak van 't Hof. 'We dachten elfhonderd
nieuwe bomen te planten. Dat werden er 4.552. In plaats van elfhonderd zijn er
10.558 verwaarloosde bomen bijgesnoeid. En niet honderdtien, maar 1.017 mensen
volgden een cursus.
OPENBARE BOOMGAARD
Nog altijd verdwijnen veel oude gaarden, klaagt de IKL. Hoewel de provinciale
bijdragen zijn afgebouwd gaat de Limburgse campagne daarom toch door. Het is jammer
dat niet ook Landschapsbeheer Nederland doordrukt. Een wereldmarkt voor vers hoogstamfruit
moge dan niet in het verschiet liggen, toch liggen er kansen. Sommige rassen (de
Ingrid Marie en enkele Franse en oude Russische typen bijvoorbeeld) worden bij
het Wageningse Centrum voor Plantveredelings- en Reproductie-onderzoek CPRO meegekruist
in de commerciële veredeling omdat ze schurftresistenties of andere bruikbare
genetische eigenschappen hebben. En vanwege de milieusparende teelt groeit bij
kleinere sap- en stroopverwerkende bedrijven de belangstelling voor hoogstamfruit.
Gretige afnemers zijn al de Limburgse ' wijngilden' van amateurwijnmakers. Hotel
Kasteel Valsbroek bij Vaals heeft een openbare boomgaard aangeplant met honderdvijftig
culinair interessante rassen. Bordjes op de stam vermelden rasnaam en keukenhistorie
van elke soort. Dit jaar kunnen de tafelgasten zich eraan rond eten. Tel daarbij
op dat ook in België reddingsacties op touw worden gezet, en de conclusie
is duidelijk: een beetje aandringen en de hoogstam rooit het wel.
Limburgse rassen en excursies
IKL, Postbus 154, 6040 AD ROERMOND,
tel. (0475) 35 20 00
Bloesemroute-beschrijvingen
Te koop bij elke boekhandel en vvv in Limburg
Bongerds Hoog'
Landschapsbeheer Nederland Postbus 12048,
3501 AA UTRECHT, tel. (030) 234 07 77
Adressen voor aanschaf
hoogstamfruitbomen via
o IKL, Roermond (Gert van Elk)
o Noordelijke Pomologische Vereniging,
Sluisstraat 165, 9406 AK ASSEN, tel. (0592) 35 52 21 |
